Fiscus mag niet ongeclausuleerd bankafschriften opvragen

Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) heeft in de zaak FERRIERI AND BONASSISA v. ITALY geoordeeld dat de Italiaanse belastingdienst het recht op privacy heeft geschonden door op grote schaal bankgegevens van burgers te verzamelen en deze vervolgens langdurig te bewaren. De kernboodschap van het Hof is dat vanwege het Unierechtelijke recht op privacy, óók in de fiscale sfeer een scherpe grens moet worden gesteld aan wat de autoriteiten met persoonsgegevens mogen doen. Dat heeft behoorlijke gevolgen, niet alleen voor Italië, maar ook voor de Nederlandse praktijk.

Centraal in deze uitspraak staat artikel 8 EVRM, dat kort gezegd het recht op privacy van burgers beschermt. Artikel 8 EVRM vereist dat iedere inmenging op het recht van privacy:

Het EHRM stelt allereerst vast dat financiële gegevens, zoals bankafschriften, zeer gevoelig van aard zijn. Dergelijke stukken leggen immers een gedetailleerd beeld bloot van iemands leven en verdienen daarom volgens het Hof een hoge mate van bescherming. Daarnaast stelt het Hof dat massale en ongerichte dataverzameling alléén toelaatbaar is wanneer de relevante wetgeving voldoende duidelijk is, de betreffende maatregel strikt noodzakelijk is en er effectieve waarborgen tegen misbruik bestaan.

In deze zaak verzamelde de Italiaanse fiscus op grote schaal bankgegevens van belastingplichtigen, zonder. concrete verdenking, en bewaarde deze daarnaast langdurig. Dit maakt dat de Italiaanse fiscus een min of meer ongelimiteerde en verder ongeclausuleerde bevoegdheid had tot het verzamelen en bewaren van de bankgegevens, zonder dat daar voldoende waarborgen tegenover stonden. Het Hof concludeert dat met het verzamelen en bewaren van de gegevens een ernstige inmenging in het privéleven van de eisers was ontstaan. Dat maakt dat artikel 8 EVRM is geschonden.

Hoewel de zaak Italië betreft en wij in Nederland een afwijkende wettelijke grondslag kennen voor fiscale informatieverzoeken, is de boodschap van het Hof wel degelijk breed toepasbaar. Immers, het Hof bevestigt dat bankgegevens (en fiscale en financiële gegevens in brede zin) onder het toepassingsbereik van artikel 8 EVRM vallen en dat met het raadplegen van bankafschriften per definitie een inbreuk wordt gemaakt op het recht van privacy. Dat betekent dus dat óók Nederlandse fiscale toezichtinstrumenten – zoals informatieverzoeken waarbij bankafschriften worden opgevraagd, internationale gegevensuitwisseling, risicoselectie op basis van data, etc. – altijd de 8 EVRM-toets moeten kunnen doorstaan.

Het voorgaande maakt dat aan fiscale informatieverzoeken (bijvoorbeeld op basis van artikel 47 of 53 AWR) scherpe grenzen moeten worden gesteld, waarbij met betrekking tot een informatieverzoek in ieder geval:

Deze uitspraak van het EHRM maakt opnieuw duidelijk dat Belastingdienst geen absolute vrijbrief heeft voor onbegrensde gegevensverzameling. Dit betekent dat zowel de Belastingdienst als belastingplichtigen altijd kritisch moeten blijven op fiscale informatieverzoeken. Bovendien mag men zich mijns inziens in gemoede afvragen of de Nederlandse wettelijke grondslag voor het opvragen van bankgegevens wel helemaal EHRM proof is. Eén ding is zeker: over deze zaak is het laatste woord nog niet gezegd en geschreven.