Hoge Raad stelt grenzen aan strafrechtelijk beslag

De Hoge Raad heeft deze week in het arrest belangrijke richtlijnen gegeven voor strafrechtelijk beslag. De Hoge Raad benadrukt dat het conservatoir beslag proportioneel moet zijn en niet verder mag gaan dan nodig om het beoogde doel te bereiken. De rechtbank komt daarin een actievere rol toe dan eerder gedacht.

In de onderliggende zaak had het Openbaar Ministerie in 2021 conservatoir beslag gelegd op een aanzienlijk vermogen, volgens klaagster ruim 170 miljoen euro. Het OM kon de waarde van het beslag niet bevestigen, omdat het nog in afwachting zou zijn van terugkoppeling uit het buitenland, waar een deel van dit vermogen was gevestigd. De FIOD had intussen het wederrechtelijk verkregen voordeel berekend op ongeveer 137 miljoen euro. Dit betekent dat er voor een flink bedrag aan overbeslag was. Klaagster heeft daarom de rechtbank verzocht tot het opheffen van dit deel van het beslag.

De rechtbank heeft in 2024 dit verzoek afgewezen. Nu het OM de bedragen niet kon bevestigen, achtte de rechtbank zich onvoldoende geïnformeerd om vast te kunnen stellen dat er sprake is van overbelasting. In het verlengde daarvan oordeelde de rechtbank dat het beslag niet in strijd is met de proportionaliteit en subsidiariteit. De rechtbank gaf aan niet te veel vooruit te willen lopen op beslissingen te nemen in de strafzaak of ontnemingszaak.

De Hoge Raad veegt dit oordeel van tafel. De hoogste rechter benadrukt dat ook de onderzoeksrechter de taak heeft om zich nader te laten informeren. De rechtbank had het OM moeten opdragen de ontbrekende informatie in te brengen. Laat het Openbaar Ministerie dit achterwege, dan kan de beklagrechter die omstandigheid betrekken bij de beoordeling van het klaagschrift.

Vervolgens dient de rechtbank de proportionaliteit en subsidiariteit van het beslag te beoordelen in verhouding tot het vermoedelijk wederrechtelijk verkregen voordeel en de verstreken tijd. Dat het beslag inmiddels al 5 jaar op het vermogen ligt, is de Hoge Raad dus ook opgevallen. Het beslag moet in verhouding staan tot het doel dat ermee wordt nagestreefd en mag niet verder gaan dan nodig om dit doel te bereiken.

Het arrest biedt hoop. Het OM legt in de praktijk bij aanvang van een onderzoek direct beslag, soms bewust met de pers erbij en vaak fors van omvang. Daarna is het OM weinig buigzaam als het gaat om verzoeken tot (gedeeltelijke) opheffing. Rechters hebben vervolgens de neiging een beslag in stand te laten onder verwijzing naar het lopende onderzoek, de onzekerheden en wil niet op de zaken vooruit lopen. De Hoge Raad spoort rechters nu aan een actievere rol op zich te nemen in de toetsing van de rechtmatigheid van een beslag. In onze ogen terecht met een actieve rol van het OM ook, want het is het OM dat het beslag legt en moet daar dan ook voor in kunnen staan. Voor verdachten betekent dit dat disproportioneel beslag hopelijk eerder kan worden opgeheven, zodat het niet verder gaat dan nodig om het doel te bereiken.